کد خبر : 1132
Print
سبزوارنگار

حکیم حاج ملا هادی سبزواری

شنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۳ ساعت ۲۱:۴۸

خلاصه خبر

Image titleسبزوارنگار/پژوهشگران غربی تاریخ فلسفه و آنانکه علاوه بر فلسفه های غربی به فلسفه اسلامی هم نظر دارند، غالبا مرگ ابن رشد را پایان رونق فلسفه در جهان اسلام می دانند. ابن رشد فیلسوفی اهل اندلس، در مغرب جهان اسلام بود که سعی داشت در برابر حملات امام فخر رازی و به خصوص امام محمد غزالی به فلسفه، از آن دفاع کند و میان دینداری و فلسفه ورزی پیوندی بر قرار سازد. البته تلاش های فلسفی او با اوج گیری عرفان مبتنی بر آراء ابن عربی، شیخ اکبر، نا تمام ماند و توفیق چندانی حاصل نشد. پایان کار فلسفی او،به ظن محققان غربی فلسفه، پایان فلسفه مسلمانان بوده است.در شکل گیری تلقی فوق از فلسفه مسلمانان نزد غربی ها ،دو عامل موثر بوده است:۱- عامل جغرافیایی: ابن رشد اندلسی بود و به مسیحیان و غربیان از لحاظ جغرافیایی بسیار نزدیک تر بود تا مسلمانان. این نزدیکی جغرافیایی آنچنان بوده که تاثیر ابن رشد در فلسفه مدرسی غرب و بزرگان آن نظیر توماس آکویناس بیشتر از تاثیرش بر فلسفه های اسلامی در شرق عالم اسلام بوده است.به گونه ای که هنوز هم ابن رشد در حوزه های فلسفی ایران کاملا شناخته شده یا مقبول نیست.-۲عامل فرهنگی: رشد فلسفه غرب در دوره مدرسی و ظهور متفکرانی نظیر آلبرت کبیر، آکویناس، و جریاناتی مانند ابن رشدی های لاتینی باعث شد توجه اندیشمندان آن دیار نسبت به فلسفه های غیر غربی کم شود و دیگر از فلسفه های ناشناخته در فرهنگ های دیگر سراغی نگیرند. چنانکه توجه امروزه غربیان به سنت های فلسفی در هند، چین،  ژاپن (فلسفه های شرقی) و تا حدودی ایران (فلسفه اسلامی) پدیده ای جدید است.به هر حال تفکر فلسفی در عالم اسلام با مرگ ابن رشد به محاق نرفت و علی رغم ضربات و حملات برخی متکمان زبردست و برخی فقها ( که اخباری خوانده می شوند) تعطیل نشد؛ پیشرفت های زیادی حاصل شد و متفکران جدیدی از راه رسیدند. مکتب فلسفی – عرفانی شیخ شهاب الدین سهروردی، شیخ اشراق، علی رغم آنکه پیروان زیادی بدست نیاورد اما جریانی تاثیر گذار در تفکر فلسفی در جهان اسلام بوده است. خواجه نصیر الدین طوسی، حکیم، ریاضی دان و منجم مشهور نیز کلام را رنگ فلسفی بخشید و آراء پیشینیان را به دقت و وضوح بیشتری تشریح کرد. دقت های فلسفی او در علم کلام هم پایه افکن سوالات تازه و هم ایجاد کننده پاسخ های تازه بوده و از این جهت اهمیت زیادی دارد.سرآمد این متفکران و وحدت آفرین میان جریانات فکری فلسفی، عرفانی و کلامی، صدر الدین محمد شیرازی معروف به ملاصدرا بوده است. به گفته برخی از بزرگان فلسفه اسلامی در حوزه حاضر (از جمله استاد مرتضی مطهری) تفکر ملاصدرا مانند نهری است که جریانات مختلف فکری در جهان اسلام در حوزه های عرفان و کلام و فلسفه در آن به هم می پیوندند. این تلفیق به گونه ای بوده است که پس از ملاصدرا، هر یک از معارف ذکر شده رنگ دیگری به خود گرفته اند. عرفان با پرسش ها و پاسخ های کلامی آشنا شده و فلسفه هم چنین نزدیکی ای با عرفان پیدا کرده است. البته باید توجه داشت که خود فلسفه صدرایی ملغمه و معجون آشفته ای از افکار مختلف نیست. این فلسفه بیانگر تلاش و کوشش فراوان بنیان گذارش برای شکل دهی تفکری منسجم و استدلالی همراه با عناصر ذوقی است.چنانکه بیان شد اندیشه صدرایی جذابیت خاصی دارد. با این حال این اندیشه در دوره خود ملاصدرا مورد توجه قرار نگرفت. فشار های ظاهر بینان و سطحی نگران و فشار های خاص اجتماعی و سیاسی دوره صفویه مانع از گسترش آن شد و حتی ملاصدرا را به مهاجرتی ناخواسته به مناطقی دوردست و گوشه گیری وانزوا واداشت. بعد ها بود که فکر ملاصدرا رشد یافت و شاگردان بلا واسطه یا با واسطه اش به آن نظم و انسجام بیشتری بخشیدند و آن را مطرح ساختند. به گونه ای که امروزه این فکر فلسفی ظاهرا میان دوستداران فلسفه اسلامی بیشترین مقبولیت را یافته است.معروف ترین و بزرگترین شارح و مفسر افکار و نوشته های ملاصدرای شیرازی، متفکر بزگ دوره قاجاریه، حکیم حاج ملا هادی سبزواری است. می دانیم که پس از دوره صفویه، با حمله افغان ها حیات علمی و فرهنگی ایران دچار فترت چندین ساله ای شد. با روی کار آمادن  قاجاریه و ثبات نسبی امور سیاسی، فلسفه و دیگر علوم عقلی و نقلی مجددا رشد یافتند. حکمت ملاصدرا در این دوره به وسیله حکیم سبزواری و برخی شاگردان او مطرح شد و ار آن به بعد تفکر صدرایی در تفکر فلسفی اسلامی – ایرانی به نحو جالب توجهی غلبه یافت.حاج ملاهادی در سال ۱۲۱۲/۱۷۹۷-۱۷۹۸ در سبزوار خراسان متولد شد و تحصیلات مقدماتی اش را در همان شهر به اتمام رساند. در ده سالگی به قصد تحصیل فقه، منطق، ریاضیات و حکمت راهی مشهد شد و ده سال بعد، در حالی که مشتاق تحصیل دقیق تر حکمت بود به اصفهان که در آن زمان مرکز حکمی بود، رفت. حاج ملاهادی در هشت سال اقامت در اصفهان نزد ملا اسماعیل اصفهانی و ملاعلی نوری به تحصیل پرداخت. می دانیم که این هردو، بزرگترین استادان حکمت صدرایی در زمان خود بوده اند. شهرت ملاعلی نوری هنوز هم در فلسفه اسلامی برجاست.حکیم سبزواری، سپس، به مشهد بازگشت. " و چون به خراسان آمدم، پنج سال در مشهد مقدس به تدریس حکمت مشغول بودم، با قلیلی فقه و تفسیر، زیرا که علما اقبال بر آن ها و اعراض از حکمت به کلیه داشتند. لهذا اعتنای داعی به حکمت، سیّما اشراق، بیشتر بود. و بعد از آن دو سه سالی سفر بیت الله داعی طول کشید. و حال بیست و هشت سال است که در دارالمؤمنین سبزوار به تدریس مشغولم.... و در حقیقت الله هدانی و علّمنی و ربّانی.”حاجی در سبزوار شهرتی فرگیر یافت. طالبان علم و حکمت از سراسر ایران، هند و کشور های عربی راهی سبزوار می شدند تا نزد او به تحصیل بپردازند. در مدت چهل سال تدریس و تربیت مریدان، بیش از هزار نفر به راهنمایی حکیم سبزواری دوره حکمت را به پایان رساندند. کنت دوگوبینو (Comte De Gobineau) وزیر مختار فرانسه در ایران در سال های ۱۲۷۴-۱۲۷۱ هجری قمری در کتابی تحت عنوان: Les Religions Les Philosophies، می نویسد: ایرانیان، عموما نسبت به او [ حاج ملا هادی سبزواری] عزت و احترام فوق العاده دارند، اگر چه او را در ردیف علمای روحانی نمی توان قرار داد، و باید از فیلسوفان بزرگ محسوب داشت،مع هذا، در میان طبقه روحانی احترام شایان ملاحظه ای دارد حتی دربار شاهی هم، به تجلیل مقام او می پردازد. شهرت وصیت معلومات او به قدری عالمگیر شده، که طلاب زیادی از ممالک هندوستان و ترکیه و عربستان برای استفاده از محضر او، به سبزوار روی آورده، و در مدرس او مشغول به تحصیل هستند.حاج ملا هادی، شاید بیش از فلسفه، به عرفان علاقه داشت. گفته اند که شاگردانی داشته که به شکل خصوصی به آنان اسرار تصوف را تعلیم می کرده است. در حالی که بنا بر گفته هانری کربن ملقب به افلاطون و ارسطوی زمان بوده، در مورد کرامات و خوارق عادات او هم اخباری در دست داریم. در پرتو همین علاقه به عرفان و تصوف است که اشعار عارفانه ای می سروده و در آن ها به "اسرار" تخلص می کرده است. علائق حاجی در وادی عرفان چنان بود که گاه حتی در حین نگارش مطالب مابعدالطبیعی به بحث های عرفانی میل می یافت.حاج ملا هادی سبزواری از منافع دنیوی دوری می کرد.   در اعیاد به فقرا کمک می کرد و از طلاب اجرتی نمی گرفت مگر آنکه خود آنان به پرداخت مبلغی اصرار می کردند. آقا میرزا سید حسن، داماد حاجی می گوید:" وقتی، ناصر الدین شاه مرحوم در سفر اول به سبزوار رسیدند، و به خانه آن مرحوم [حاجی] رفتند، و بر روی همان حصیر که در اطاق تدریس افتاده بود، جلوس فرمود و خواهش کتابی در اصول دین به زبان فارسی نمودند. از خانه که بیرون آمد، پیش خدمتی وارد که شاه پانصد تومان فرستاده اند خدمت شما. اینک بار قاطری سر کوچه است. فرمود: داخل کوچه من ننمایید. به حاجی عبدالوهاب بگویید بیاید ببرد مدرسه، نصف پول به طلاب مدرسه قسمت کند، و نصف به فقراء بدهد، سادات را ضعف دهد.حاج ملاهادی در هفتاد و هشت سالگی در ذیحجه سال ۱۲۸۹ هجری قمری در گذشت و ملا محمد کاظم سبزواری در وصفش سرود:اسرار چو از جهان بدر شد                از فرش به عرش ناله بر شدتاریخ وفاتش ار بپرسند                    "گویم که نمرد زنده تر شد"از حکیم سبزواری به زبان فارسی و عربی آثاری بر جای مانده است:۱- شرح منظومه حکمت که در بخش بعد در خصوص آن توضیح می دهیم.۲- شرح منظومه منطق که حاوی دروس منطق به نظم است و پس از منظومه حکمت تالیف شده است.۳- اسرار الحکیم: این کتاب به زبان فارسی و در مورد اصول دین نوشته شده است.۴- شرح بعضی اشعار مغلقه مثنوی که چنانکه از نام آن هویدا است در مورد برخی سختی های نظری مثنوی مولانا جلال الدین بلخی است.۵-  دیوان اسرار: پیش از این گفته شد که حاجی "اسرار" تخلص می کرد و این کتاب حاوی اشعار اوست.۶- حواشی بر "شواهد الربوبیه" صدر الدین شیرازی.۷- حواشی بر اسفار صدر الدین شیرازی.۸- حواشی بر مفاتیح الغیب صدر الدین شیرازی.۹- حواشی بر مبداء معاد صدر الدین شیرازی.۱۰- شرح النبراس فی اسرار الاساس: این کتاب به شعر و حاوی شرح متن آن است و در موضوع طاعات و اشارات عبادات است.۱۱- شرح الاسماء: شرح دعای جوشن کبیر.۱۲- مفتاح الفلاح و مصباح النجاح: شرح دعای صباح.و ۱۳- مجموعه رسائل: این مجموعه حاوی هفده رساله فارسی و عربی در مباحث مهم عرفانی و فلسفی و مسائل اعتقادی است و بیشتر پاسخ پرسش هایی است که به دانشمندان همزمان خود داده است.در پایان غزلی از دیوان حکیم سبزواری را نقل می کنیم:ما ز میخانه عشقیم گدایانی چند                    باده نوشان و خموشان و خروشانی چندای که در حضرت او یافته ای بار ببر              عرضه بندگی بی سرو سامانی چندکای شه کشور حسن و ملک ملک وجود          منتظر بر سر راه اند غلامانی چندعشق صلح کل و باقی همه جنگ است و جدل     عاشقان جمع و فرق جمع پریشانی چندسخن عشق یکی بود ولی آوردند                  این سخن ها به میان زمره نادانی چندآنکه جوید حرمش گو به سر کوی دل آی           نیست حاجت که کند قطع بیابانی چندزاهد از باده فروشان بگذر دین مفروش           خورده بین هاست در این حلقه و رندانی چندنه در اختر حرکت بود نه در قطب سکون           گر نبودی به زمین خاک نشینانی چندای که مغرور به جاه دو سه روزی بر ما                  رو گشایش طلب از همت مردانی چندآشنایی با شرح منظومه حکیمسبزواریدر بخش پیشین اشاره شد که مهمترین و مشهورترین اثر حاج ملا هادی سبزواری، شرح منظومه اوست. شرح منظومه در واقع حاوی اشعار حاجی در حکمت الهی و مباحث مربوط به آن و شرح خود او بر همین ابیات و اشعار است. منظومه حکمت به تنهایی ۱۰۴۹ بیت است که در قالب مثنوی سروده شده و همراه با آن ابیات، "شرح منظومه"  نامیده می شود. ابیات منظومه موجز و مختصر اما در عین حال پر مغز و پر معنا هستند. به گونه ای که در هر بیت تقریبا یک نکته جدید ذکر می شود. شاید همین ایجاز و اختصار است که آن را برای تعلیم و تعلم مناسب می کند. آقای مهندس سید حسن شیرازی در مقدمه ای که بر دروس شرح منظومه پدر ارجمند خویش، حضرت آیت الله آقای سید رضی شیرازی نگاشته است می گوید:" بدون تردید احاطه مرحوم حاج ملا هادی سبزواری قدس سره بر مکاتب فلسفی متقدم، از جمله، مشاء، اشراق و حکمت متعالیه، و همچنین تسلط ایشان بر مباحث کلامی و عرفانی، شرح منظومه او را تبدیل به دایره المعارفی جامع و دقیق از حکمت الهی کرده است. به گونه ای که در طی ابیات منظومه و شرح آن، به دور از تطویل کتب حکمی مفصل، کلیه مباحث مورد توجه در حکمت الهی و بعضا، کلام اسلامی، بیان شده است." حاجی در سال ۱۲۳۹ هجری قمری منظومه حکمت را شرح می کند و بر آن حاشیه نیز می نویسد. دکتر سید حسین نصر در مورد اهمیت این شرح می گوید:" شرح منظومه حاوی خلاصه کاملی از حکمت است که به صورت دقیق و منظم تدوین یافته است. این کتاب در ایران به قدری مورد توجه و استفاده طالبان علم قرار گرفته است که طی صد سالی که از تالیف آن گذشته است شرح های بسیار بر آن نگاشته اند." دکتر نصر، همچنین شرح منظومه را مانند اسفار ملاصدرا، شفای ابن سینا و شرح اشارات خواجه نصیر الدین طوسی از کتب اساسی حکمت می داند.گفتیم که حاج ملا هادی سبزواری یکی از شارحین فلسفه ملاصدرا بوده است. بنابراین منابع فلسفی او نظیر ملاصدرا و علاوه بر کتاب های آن فیلسوف، تعالیم عرفانی، اشراقی و مشائی فیلسوفان مسلمان بوده است. با این حال علی رغم این واقعیت که حاجی مؤسس مکتب فلسفی ای نبوده، می توان در منظومه او آرائی ابتکاری و اختصاصی در خصوص برخی جنبه های مکتب فکری ملاصدرا یافت. به عنوان مثال می توان در این مورد به تاملات خاص و بیان خاص او در بحث معقولات ثانیه منطقی و فلسفی نظر کرد. همچنین، به طور کلی می توان گفت حاج ملا هادی در دو مسئله با استاد خود، ملاصدرا، اختلاف نظر دارد: نخست، مساله حقیقت علم است که ملاصدرا در برخی از آثار خویش آن را از مقوله کیف نفسانی می شمارد و حال آنکه حاجی آن را اشراق نفس و از مراتب آن می داند، و آن را مانند خود وجود فوق همه مقولات ارسطویی مانند کم و کیف و .... می شمارد. و دوم، درباره نظریه اتحاد عاقل و معقول ملاصدرا است که حاجی آن را می پذیرد، لکن برهانی را که ملاصدرا برای اثبات این مسئله آورده است کافی نمی داند. شرح منظومه، به استثنای بخش منطق آن، به هفت مقصد تقسیم شده و هر مقصد به چندین فریده و هر فریده به نوبه خود به چندین غره بخش گردیده است. مقاصد هفت گانه کتاب به ترتیب به بحث درباره وجود و عدم، جواهر و اعراض، الهیات به معنی الاخص، طبیعیات، نبوات و منامات، معاد و اخلاق می پردازد.مقصد اول که به یک معنی اساس همه مطالب کتاب را تشکیل می دهد در امور عامه است و از احکام مختلف وجود بحث می کند؛ احکام ایجابی و سلبی وجود، وحدت و مراتب وجود، وجود و امکان، حدوث و قدم، قوه و فعل، ماهیت، وحدت و کثرت و علیت. مقصد دوم به تعریف جواهر و اعراض می پردازد. مقصد سوم از ذات، صفات و افعال واجب الوجود بحث می کند. مقصد چهارم مشتمل است بر بحث مختصری درباره طبیعیات (شامل معنای جسم، حرکت، زمان و مکان) نجوم، فیزیک ارسطویی، روانشناسی و احوال نفوس فلکّیه. مقصد پنجم در سبب صدق و کذب رؤیا، اصول معجزات و کرامات، سبب صدور افعال غریبه و نبوت است. مقصد ششم در معاد روحانی و جسمانی و مسائل مربوط به آخرت است. و در آخرین مقصد درباره ایمان و کفر و فضایل معنوی گوناگون مانند توبه، صدق و تسلیم در برابر مشیت الهی به بحث می پردازد. این مقصد به خوبی بیان کننده گرایش های معنوی و عرفانی حاجی سبزواری است./.سبزوار نیوز

نظر دهید ...
نظر شما :
نام و نام خانوادگی :
پست الکترونیکی :
تصویر امنیتی :
CAPTCHA
نظرات شما ...
مشاهیر

از شریعتی ساواکی تا مصدق انگلیسی!!

حکیم سبزواری به عنوان خاتم الفلاسفه شناخته می شود

ديكتاتور، تنهاست

برای گشایش فضای گفت‌وگو و اعتراض اقدامات عملی صورت گیرد

مردی که معلولیت را بی اثر کرد

منزل حمید ممتحنی به دانشگاه حکیم سبزواری واگذار شد

هفتمین همایش ملی ابوالفضل بیهقی برگزار شد

زبان نمادین در قرآن از نگاه شریعتی

شریعتی، دموکراسی و دموکراسی متعهد

چهلمین سالگرد عروج دکتر علی شریعتی در سبزوار برگزار ‌شد

چرا همچنان به شریعتی نیازمندیم؟

درباره مراسم چهلمین سالگرد دکتر شریعتی

اشعار مرحوم استاد سبزواری شناسنامه منظوم انقلاب اسلامی است

اسماعیل عبدی را آزاد کنید!

نامه سرگشاده به رئیس جمهور منتخب در دفاع از اسماعیل عبدی

بنیاد بین المللی استاد حمید سبزواری در سبزوار راه اندازی می شود

روحانی کاندیدای قطعی اصلاح طلبان شد

نام حکیم سبزواری در تاریخ فلسفه جهان جاودانه است

اسکار فرهادی؛ پیروزی فرهنگ بر سیاست!

پیام دکتر علی لاریجانی به همایش نکوداشت حکیم سبزواری

درد ما داخلی‌ است/راهی برای فرصت‌‌طلبان بیگانه باز نخواهیم کرد

راوی صادق تاریخ انقلاب به امام پیوست

ثبت کتاب تاریخ بیهقی به عنوان میراث معنوی جهانی در یونسکو

ششمین همایش ملی بزرگداشت ابوالفضل بیهقی در دانشگاه حکیم سبزواری آغاز به کار کرد

امام حسین(ع) از مدینه و مکه برای شهادت خارج نشد

ششمین همایش ملی بیهقی برگزار می شود

چرا به شجریان نیازمندیم؟

تحويل بخشي از وسايل مرحوم حمید سبزواری به موزه

مراسم بزرگداشت شارح نهج البلاغه در شهر ششتمد برگزار شد

نرم‌افزار جامع چند رسانه‌ای «حمید» در سبزوار تولید شد