کد خبر : 9311
Print
حسین طاهری فرد:

فاجعه‌اي به نام فرار مغزها

یکشنبه ۱۸ تیر ۱۳۹۶ ساعت ۱۱:۴۹

سبزوارنگار/به پديده مهاجرت گسترده تحصيل‌کردگان، دانشگاهيان و دانشمندان يک کشور يا جامعه به کشورهاي ديگر، اصطلاحاً «فرار مغزها» گفته مي‌شود. تا دهه 1960 ميلا‌دي که نخستين بار اصطلاح «فرار مغزها» مطرح شد، اين مسئله فقط از ديدگاه اقتصادي بررسي مي‌شد. از دهه 1970 ميلا‌دي مسئله فرار مغزها از ابعاد اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي در قالب الگوهاي مهاجرت پيگيري مي‌گردد. فرار مغزها از منظر آسيب‌شناسان به نوعي استثمار‌شدگي کشورهاي جهان سوم، توسط کشورهاي توسعه يافته محسوب مي‌شود به عنوان مخرب‌ترين بحران اجتماعي شناخته و تعريف شده است که پيامدهاي بسيار ناگوار آن غيرقابل تصور مي‌نمايد. موضوع «مهاجرت نخبگان» اولين باري نيست که از سوي جامعه‌شناسان و کارشناسان اجتماعي و فرهنگي مطرح مي‌شود. اين پديده به عنوان يک آسيب‌اجتماعى از دهه چهل در ايران مورد توجه قرار گرفت، اما در سال‌هاي اخير آمار مهاجرت نخبگان به ويژه دانشجويان به دلائل گوناگون از رشد قابل توجهی برخوردار بوده است. حال سوال اساسي اين است که « چرا در تمام اين سال‌ها، همچنان اين موضوع در جامعه ما به عنوان يک مسئله مطرح است و براي آن راه‌حلي پيدا نشده است؟»

Image titleسبزوارنگار/فاجعه‌اي به نام «فرار مغزها»
حسين طاهري‌فرد*
به پديده مهاجرت گسترده تحصيل‌کردگان، دانشگاهيان و دانشمندان يک کشور يا جامعه به کشورهاي ديگر، اصطلاحاً «فرار مغزها» گفته مي‌شود. تا دهه 1960 ميلا‌دي که نخستين بار اصطلاح «فرار مغزها» مطرح شد، اين مسئله فقط از ديدگاه اقتصادي بررسي مي‌شد. از دهه 1970 ميلا‌دي مسئله فرار مغزها از ابعاد اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي در قالب الگوهاي مهاجرت پيگيري مي‌گردد. فرار مغزها از منظر آسيب‌شناسان به نوعي استثمار‌شدگي کشورهاي جهان سوم، توسط کشورهاي توسعه يافته محسوب مي‌شود به عنوان مخرب‌ترين بحران اجتماعي شناخته و تعريف شده است که پيامدهاي بسيار ناگوار آن غيرقابل تصور مي‌نمايد.
موضوع «مهاجرت نخبگان» اولين باري نيست که از سوي جامعه‌شناسان و کارشناسان اجتماعي و فرهنگي مطرح مي‌شود. اين پديده به عنوان يک آسيب‌اجتماعى از دهه چهل در ايران مورد توجه قرار گرفت، اما در سال‌هاي اخير آمار مهاجرت نخبگان به ويژه دانشجويان به دلائل گوناگون از رشد قابل توجهی برخوردار بوده است. حال سوال اساسي اين است که « چرا در تمام اين سال‌ها، همچنان اين موضوع در جامعه ما به عنوان يک مسئله مطرح است و براي آن راه‌حلي پيدا نشده است؟»
طبق آمار صندوق بين‌المللي پول، ايران به لحاظ مهاجرت نخبگان، در ميان ۹۱ کشور در حال توسعه يا توسعه نيافته جهان، مقام نخست را دارد. تخمين زده مي‌شود که سالانه150 تا 180 هزار تحصيل‌کرده به دليل شرايط نامناسب اجتماعي، اقتصادي و سياسي کشور از ايران خارج مي‌شوند. درواقع خروج سالانه ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار ايراني با تحصيلات عالي، معادل خروج 150 ميليارد دلار سرمايه سالانه است. تحقيقات بانک‌جهاني نشان مي‌دهد از ميان کشورهايى که به دليل در اختيارگذاشتن امکانات پژوهشى و رفاهى به صاحبان انديشه بيشترين نخبگان ايرانى را به خود جذب کرده‌اند، آمريکا و کانادا به ترتيب رتبه اول و دوم را به خود اختصاص داده‌اند.
نگاهي اجمالي به آمار و ارقام مربوط به پديده فرار مغزها، از افزايش قابل تامل و نگران کننده خروج نخبگان ايراني از کشور حکايت دارد. آمارهاي بنياد ملي نخبگان ايران نشان مي‌دهد، ۳۰۸ نفر از دارندگان مدال المپياد و ۳۵۰ نفر از برترين‌هاي آزمون سراسري از سال ۸۲ تا ۸۶ به خارج مهاجرت کرده‌اند. طبق آمار رسمي اداره گذرنامه، در سال ۸۷ روزانه ۱۵ کار‌شناس ارشد، ۴ دکتری و سالانه ۵۴۷۵ نفر ليسانس از کشور مهاجرت کرده‌اند. همچنين براساس آمار ارائه شده از سوي مجلس‌شوراي‌اسلامي، ۶۰ هزار نفر از ايرانياني که در سال ۱۳۸۹ مهاجرت کرده‌اند در زمره مهاجران نخبه دسته‌بندي مي‌شوند. اين افراد غالباً داراي مقام‌هايي در المپيادهاي علمي بوده و يا جزء نفرات برتر کنکور و يا دانشگاه‌ها مي‌باشند.
آمارهاي مرکز علوم انساني و مطالعات فرهنگي ايران نشان مي‌دهد؛ در سال ۱۳۹۱ حدود ۱۵۰ هزار دانشجو تقاضاي خروج از کشور را کرده‌اند که بيشترشان دانشجوي دوره دکتری بودند. براساس همين گزارش، از ۱۲۵ دانش‌آموز ايراني که در سه سال گذشته در المپيادهاي جهاني کسب رتبه کردند، ۹۰ نفر آن‌ها هم اکنون در آمريکا مشغول تحصيل هستند. همچنين ۶۴ درصد دانش‌آموزان ايراني مدال‌آور المپياد طي ۱۴ سال گذشته از ايران مهاجرت کرده‌اند.
آمارهاي موجود از افزايش خروج جوانان ايراني براي ادامه تحصيل به خارج از کشور حکايت دارد. در اين بين حجم خروج نخبگان از کشور نيز قابل تامل است. مهاجرت نخبگان مي‌تواند منجر به از دست دادن خزانه ژني چنين افرادي در جامعه و کاهش هوش ملي در طي نسل‌ها شود. از سوي ديگر پديده فرار مغزها منجر به كاهش نيروهاي علمي در نتيجه عقب افتادگي كشور و وابسته‌تر شدن به جوامع پيشرفته را بدنبال خواهد داشت.
پيشرفت و توسعه يک کشور مرهون پيشرفت و توسعه فناوري و نيز نيروي انساني ماهر، نخبه و کارآزموده است. فرار مغزها در واقع، فرار سرمايه‌هاي انساني است؛ سرمايه‌هايي که با صرف هزينه‌گزاف به دست مي‌آيد و فرار اين نيروها به آن معناست که جامعه از علم، تخصص و مهارت‌هاي فني آنان محروم مي‌ماند. درواقع سرمايه بسيار ارزشمندي به نام نيروي انساني متخصص که هزينه‌هاي بسيار زيادي صرف تربيت آنها شده است دقيقا در زماني که بايد به ثمر بنشيند با بي‌برنامگي و ضعف‌هاي ساختاري تقديم کشورهاي توسعه‌يافته مي‌شود.
مساله مهاجرت نخبگان و فرار مغزها پديده بسيار پيچيده‌اى است و عوامل بسياري در بروز اين آسيب اجتماعي موثرند. از جمله مهم‌ترين دلايل مهاجرت نخبگان ايراني مي‌توان به عواملي چون فرصت شغلي محدود و نبود نظام شايسته‌سالاري، نداشتن امكانات علمي-پژوهشي مناسب و پيشرفته، مسائل اقتصادی و نبودن امكانات رفاهی اشاره کرد.

به‌طورکلي عوامل مختلفي موجب ترغيب نخبگان به مهاجرت از کشور مي‌شوند و مساله مهاجرت نخبگان و فرار مغزها موضوع پيچيده و چندلايه‌اي است که نمي‌توان آن را به يک يا چند عامل قاطع و تعيين‌کننده محدود کرد. براي جلوگيري از فرار مغزها و جبران خسارت‌هاي ناشي از آن، بايد اقدامات جدي در اين زمينه صورت گيرد. بی‌شک خروج تعداد قابل توجهي از نخبگان و تحصيل‌کردگان ايراني نمي‌تواند موضوع کم‌اهميتي باشد و پيامدهاي بسيار ناگوار آن تبعات بسياري براي کشور داشته و خواهد داشت. بنابراين لازم است با سياست گذارى‌هاى سنجيده و ارزش‌گذارى جديد تلاش شود که دانشگاه‌ها و دانشگاهيان از يک منزلت و جايگاه حقيقى و بسيار بالاترى در کشور برخوردار باشند تا شايد در آينده شاهد وضعيت بهتري در اين مورد باشيم.

*کارشناس ارشد جامعه‌شناسي

مطالب ارزشمندتان را برای ما به آدرس: sabzevarnegar@gmail.com ارسال کنید.

نظر دهید ...
نظر شما :
نام و نام خانوادگی :
پست الکترونیکی :
تصویر امنیتی :
CAPTCHA
نظرات شما ...
اسلایدشو خبر

تعطیل کردن نقد در جامعه به ضرر خود مسئولین است

باید ضمانت اجرایی منشور حقوق شهروندی تضمین شود

اصلاح‌طلبان بین منفعت خودشان و منافع ملی، منافع ملی را انتخاب کردند

حکومت ها به مردم‌محوری روی بیاورند

فاشیسم دم در ایستاده است!

گریس چرخ های بوروکراسی

مبارزه با اژدهای هفت سر فساد

انقلاب مخصوص طبقه خاصی نیست

مسئولان قدر مردم ایران را ندانستند

عبور از روحانی به عبور از نظام متصل می شود

نقطه پایانی بر یک آپارتاید!

از انقلاب دفاع می کنم

هیچکس در پاسخگویی به مردم مستثنا نیست

حجاب انقلابی و انقلاب حجابی

دوازده اشتباه جمعی زمانه ی انقلاب 57

«رفراندوم»؛ راهِ حل اختلاف درباره ی چگونگی نظر «مردم»

افزایش حقوق بازنشستگان و فرهنگیان یکی از اولویت های بودجه 97 است

شکست اخلاقی آموزش و پرورش

رئیس جمهور کمتر از 15 درصد قدرت را در اختیار دارد

ديكتاتور، تنهاست

روایت وزیر اطلاعات از نقطه شروع اغتشاشات اخیر

50 درصد مدارس کشور نیاز به تخریب و بازسازی دارد

نیاز مسکن مهر به سه هزار کلاس درس جدید

بیانیه انجمن اسلامی معلمان سبزوار پیرامون اعتراضات اخیر کشور

انتقاد حق مردم است

بازخوانی حادثه‌های اخیر و مساله‌ی امنیت ایران

برای گشایش فضای گفت‌وگو و اعتراض اقدامات عملی صورت گیرد

بازیچه بیگانگان یا آتشفشان‌های خودساخته؟

همنوایی با معترضان با هدف انتقام انتخاباتی از دولت غلط بود

نقد و اعتراض مردم فرصت است نه تهدید